Chess

Linh hồn của cờ vua

Tốt là quân nhỏ nhất trên bàn cờ — và kỳ quặc nhất. Đó là quân duy nhất đi theo một kiểu nhưng ăn quân theo kiểu khác.

Philidor, kỳ thủ mạnh nhất thế kỷ 18, gọi tốt là "linh hồn của cờ vua". Hiểu được con tốt, phần còn lại của ván cờ tự nhiên mở ra.

Cú nhảy đầu tiên

Có một ngoại lệ. Trong nước đầu tiên của mình — và chỉ trong nước đó — tốt được nhảy hai ô thay vì một.

Sau nước đầu tiên ấy, nó lại chỉ đi từng ô một. Mãi mãi.

Kiểu ăn quân kỳ lạ

Giờ đến phần khác lạ. Tốt không ăn quân theo cách nó di chuyển.

Nó đi thẳng về phía trước. Nhưng chỉ ăn quân theo đường chéo — một ô tiến lên phía trước về trái, hoặc một ô tiến lên phía trước về phải.

Một quân địch ngay trước mặt quân tốt sẽ chặn nó lại. Tốt không thể ép qua được. Nhưng một quân nằm chéo phía trước? Đó là mục tiêu.

Những đường thẳng

Xe đi theo đường thẳng — lên, xuống, trái, phải — nhưng không bao giờ đi chéo.

Và đi xa tới đâu cũng được, miễn cùng một hướng. Nếu đường thông, một quân xe có thể đi suốt cả bàn cờ trong một nước.

Điều gì chặn quân xe

Xe dừng lại khi gặp quân khác. Nếu là quân của bạn, nó phải dừng cách một ô. Nếu là quân đối thủ, bạn có thể chiếm ô đó — và nhấc quân địch khỏi bàn.

Xe không nhảy. Bất cứ thứ gì cản đường, nước đi dừng tại đó.

Những đường chéo

Tượng đi chéo — trái-trên, phải-trên, trái-dưới, phải-dưới — nhưng không bao giờ đi thẳng.

Và giống như xe, nó đi xa tới đâu cũng được, miễn một hướng. Một đường chéo trống có thể đưa tượng đi suốt chiều dài bàn cờ.

Mắc kẹt trên một màu

Hãy nhìn kỹ những ô mà tượng có thể đến. Mỗi ô nó đặt chân tới đều cùng màu với ô khởi điểm.

Một con tượng khởi đầu trên ô sáng sẽ sống trọn đời trên các ô sáng. Tượng ô tối cũng vậy — mãi mãi trên màu của chính nó.

Vì vậy mỗi bên có hai tượng: mỗi tượng cho một màu ô.

Xe và tượng gộp làm một

Hậu đi như xe — lên, xuống, trái, phải — và như tượng trên mọi đường chéo. Tám hướng, đi xa tới đâu cũng được.

Đây là quân mạnh nhất trên bàn cờ. Chỉ một quân hậu, từ một ô, đã có thể đe doạ nửa bàn cờ.

Và mọi đường chéo nữa

Từ cùng một ô ấy, hậu còn quét được mọi đường chéo — chính là những đường vốn của tượng.

Vì thế hậu có giá trị hơn cả xe và tượng cộng lại. Nó làm việc của cả hai, từ một ô, trong một nước.

Một ô, bất kỳ hướng nào

Vua đi như hậu — lên, xuống, trái, phải, và mọi đường chéo — nhưng mỗi nước chỉ một ô.

Tám ô quanh ông, tám nước có thể đi. Vua tự mình chỉ làm được bấy nhiêu.

Quân cờ bạn không được để mất

Vua không bao giờ rời bàn cờ. Ông không thể bị bắt — chỉ có thể bị dồn đường cùng.

Khi một quân địch dọa ăn ngài, đó gọi là "chiếu". Vua phải đi, phải chặn, hoặc phải ăn quân đe doạ ấy — mỗi lượt, cho đến khi an toàn.

Khi vua không còn lối thoát, ván cờ kết thúc. Đó là chiếu hết.

Hình chữ L

Mọi quân khác đều đi theo đường thẳng. Mã thì không.

Hai ô về một hướng, rồi một ô sang ngang. Một chữ L. Từ giữa bàn cờ, mã có thể đến tám ô khác nhau — nhưng không bao giờ tới được ô ngay sát bên nó.

Quân biết nhảy

Mã là quân duy nhất biết nhảy. Bất kể trên đường có gì — quân nhà hay quân địch — nó cũng nhảy qua và đáp xuống ô đích.

Nó chỉ ăn quân ở ô nó đáp xuống, không bao giờ chạm tới quân nó nhảy qua. Vì vậy mã rất nguy hiểm trong khai cuộc — bàn cờ còn chật, và chỉ mỗi mã mới chui ra được.

Hành trình kết thúc bằng lễ đăng quang

Cả đời quân tốt chỉ là một hành trình dài tiến về phía trước. Khi nó đến đầu kia của bàn cờ, một điều phi thường sẽ xảy ra.

Nó được phong cấp. Quân tốt được nhấc khỏi bàn, và vào chỗ đó bạn đặt một quân hậu — quân mạnh nhất của ván cờ. Hành trình đền đáp những ai kiên nhẫn.

Về lý thuyết, bạn có thể chọn xe, tượng hoặc mã thay vì hậu — nhưng trên thực tế hầu như ai cũng chọn hậu.

En passant — "khi đi ngang qua"

Còn nhớ nước đầu của tốt chứ? Hai ô, thay vì một. Luật ấy được thêm vào hàng trăm năm sau các luật gốc — và một số kỳ thủ ngày đó đã thấy nó bất công.

Lý lẽ của họ: giờ một quân tốt có thể luồn qua quân tốt bên cạnh — lẽ ra phải bắt được nó. Vì vậy, người ta thêm một luật nữa để cân bằng lại.

Nếu một quân tốt nhảy hai ô và đứng ngay cạnh tốt của bạn, bạn được ăn nó ngay trong nước đi kế tiếp — theo đường chéo, như thể nó chỉ đi một ô thôi. Bỏ lỡ nước ấy, cơ hội mất đi vĩnh viễn.

Hai quân, một nước

Nhập thành là nước duy nhất trong cờ vua mà hai quân di chuyển cùng lúc — vua và một trong các xe của ông.

Vua trượt hai ô về phía xe. Xe nhảy qua vua và đáp xuống phía bên kia của ngài. Chỉ một nước, vua an toàn hơn và xe được nhập trận.

Có những điều kiện: cả hai quân chưa từng di chuyển, các ô ở giữa phải trống, vua không đang bị chiếu và cũng không đi qua một ô đang bị tấn công.

Bắc Ấn Độ, thế kỷ thứ 6

Khoảng thế kỷ thứ 6, ở miền bắc Ấn Độ, binh sĩ quây quanh một bàn cờ nhỏ. Họ gọi đó là Chaturanga — "bốn binh chủng": bộ binh, kỵ binh, voi và chiến xa. Mưu lược chiến tranh, thu gọn trong 64 ô.

Không ai ngờ rằng trò chơi này sẽ chu du khắp thế giới suốt một nghìn năm trăm năm.

Vượt biên giới, xuyên qua các thế kỷ

Đến Ba Tư, nó được gọi là Shatranj. Người chơi đặt cho nó những cái tên mới, những luật mới, những vần thơ mới.

Thế giới Ả Rập mang nó vượt qua Địa Trung Hải. Đến thế kỷ thứ 10, các tu sĩ ở Tây Ban Nha nghiền ngẫm nó như một kinh sách; còn người Viking thì học nó từ thương nhân Moor.

Mỗi nền văn hoá đều để lại dấu ấn của mình.

Nữ hoàng điên loạn, 1475

Năm 1475, có điều gì đó thay đổi tại Tây Ban Nha. Hậu — từng là quân yếu nhất — trở thành quân mạnh nhất.

Người chơi gọi nó là "cờ Nữ hoàng điên". Ván cờ trở nên nhanh hơn, sắc hơn, chí mạng hơn. Luật mà ta dùng hôm nay phần lớn vẫn là phiên bản 550 năm tuổi này.

Cờ vua hiện đại sinh ra trong một triều đình nơi các nữ hoàng cai trị công khai.

Vẫn là 64 ô ấy

Hôm nay, 600 triệu người chơi cờ vua. Đó là trò chơi được nghiên cứu nhiều nhất trong lịch sử nhân loại.

Đại kiện tướng, học sinh tiểu học, người lạ trên mạng, anh chị em đối diện nhau bên bàn ăn — tất cả đều đang dịch chuyển cùng những quân cờ ấy, trên cùng 64 ô vuông mà những người lính từng khắc lên đất Ấn.

Bạn không cần phải là đại kiện tướng

Bạn không cần biết các thế khai cuộc, các thế cờ tàn hay những cái bẫy nổi tiếng.

Bạn chỉ cần biết các quân đi như thế nào. Rồi bạn có thể chơi — với gia đình, với bạn bè, với bất cứ ai, ở bất cứ đâu.

Bắt đầu từ đầu nào.