Mū Tōrere

Hai luật, tám điểm, một trung tâm

Đến lượt, bạn trượt một quân của mình tới một điểm trống kề bên. Đó là kiểu nước đi duy nhất. Không ăn quân, không nhảy, không quân đặc biệt.

Có một luật lặng lẽ về trung tâm — pūtahi. Một quân chỉ được vào trung tâm khi một trong các láng giềng bên ngoài của nó là quân đối phương. Không có luật ấy, ngay nước đầu tiên đã có thể nhét một quân vào giữa và ván cờ đóng băng.

Ai cạn nước đi hợp lệ trước thì thua. Cả ván cờ chỉ có vậy.

Vì sao trung tâm lại quan trọng

Một quân ở trung tâm chạm vào mọi điểm bên ngoài. Từ đó nó có thể bước tới bất kỳ chỗ trống nào ── tám lựa chọn, không phải hai.

Và một quân luôn được rời trung tâm. Luật 'hàng xóm đối phương' chỉ áp dụng khi vào ── đã vào rồi, cánh cửa mở cả hai chiều.

Đó là vì sao cuộc tranh giành trung tâm quyết định hầu hết các ván cờ. Hãy chiếm trước, giữ càng lâu càng tốt, và trượt ra khi thấy một cái bẫy đang khép lại.

Ván cờ kết thúc thế nào

Mū Tōrere không có ăn quân, không có vua, không có chiếu hết. Ván cờ kết thúc ngay khoảnh khắc một bên đến lượt mà không còn nước đi hợp lệ nào ── mỗi quân của họ đều bị bịt bởi quân nhà, quân địch, hoặc cái trung tâm trống mà họ không được phép vào.

Phần lớn ván cờ được quyết bởi một cú siết duy nhất ở giữa bàn. Người chơi hoàn hảo có thể ép hoà, nhưng trong thực tế chỉ một thoáng lơ là ── một quân đặt nhầm chỗ ── là đủ để thua.

Bây giờ hãy nhìn thế cờ này. Lượt của bạn ── và có duy nhất một nước thắng ngay tại chỗ.

Và nhìn từ phía bên kia

Mỗi cái bẫy đều có một khoảnh khắc ngay trước khi sập. Nếu bạn ở phía phòng thủ và kịp nhận ra, đôi khi có một nước đi lặng lẽ duy nhất giúp bạn thoát ra ── và ván cờ vẫn tiếp tục.

Một ngôi sao tám cánh

Bàn cờ Mū Tōrere có hình ngôi sao. Một điểm trung tâm — pūtahi. Tám điểm vây quanh — kewai. Chỉ vậy thôi.

Mỗi người chơi có bốn quân. Mỗi quân khởi đầu trên một trong bốn điểm liền kề nhau. Ván cờ chỉ hỏi một điều: bạn có thể di chuyển trong khi khiến đối thủ không còn nước nào để đi không?

Không xúc xắc. Không ăn quân. Không vua. Chỉ bốn viên đá, tám điểm, và một khoảng nhỏ giữa chúng — nơi tư duy phải trú ngụ.

Khắc bằng tay, dạy bằng lời

Theo những gì ta biết, Mū Tōrere là trò chơi cờ duy nhất do chính người Māori sáng tạo cho mình. Nó không được mang qua đại dương đến. Nó sinh ra tại Aotearoa.

Bàn cờ rất nhỏ — khắc trên gỗ, đôi khi vạch xuống đất, đôi khi tạc từ một mảnh pounamu (ngọc xanh) phẳng. Quân cờ là đá, vỏ sò, hạt giống. Luật chơi chưa bao giờ được ghi chép. Nó được truyền lại, từ miệng sang tai, từ người già sang trẻ con, trong những đêm dài.

Bằng cách nào mà ít ỏi như vậy lại làm được nhiều đến thế?

Tám điểm. Bốn quân cho mỗi bên. Trông quá đơn giản để có thể thú vị.

Vậy mà — các nhà toán học hiện đại đã nghiên cứu Mū Tōrere và lặng lẽ phát hiện một điều đáng kinh ngạc. Trò chơi này có khoảng chín mươi hai thế cờ khác nhau. Một người chơi hoàn hảo có thể ép thành hoà, nhưng con đường đến đó không hề hiển nhiên. Một nước đi cẩu thả là thua. Một nước đi khôn ngoan mở ra cánh cửa mà đối thủ không nhìn thấy.

Câu whakataukī ấy đúng. Ahakoa he iti, he pounamu. Vật nhỏ chính là vật quý.

Suýt mất đi. Nhưng chưa mất.

Suốt phần lớn thế kỷ 20, Mū Tōrere gần như không còn được chơi. Hệ thống trường học thuộc địa không dạy nó. Các trò chơi của thế giới Anh ngữ — cờ vua, cờ đam — đã chiếm chỗ.

Nhưng nó chưa bao giờ biến mất hoàn toàn. Một số gia đình vẫn giữ nó. Một số kaumātua (các bậc cao niên) giữ luật chơi trong trí nhớ. Khi cuộc Phục hưng Māori bắt đầu vào những năm 1970 — làm sống lại te reo Māori, ngôn ngữ ấy; làm sống lại những bài hát, những bức chạm, những câu chuyện — Mū Tōrere cũng được nâng lên trở lại. Ngày nay, nó được dạy trong các trường học khắp Aotearoa.

Tám điểm. Bốn quân. Một ván cờ suýt quên mất chính mình, rồi nhớ lại.

Bốn quân. Tám điểm. Suy tư không cùng.

Bạn không cần biết nói te reo Māori. Bạn không cần biết Aotearoa nằm ở đâu trên bản đồ. Bạn không cần nhiều thứ.

Chỉ bốn viên đá. Tám điểm. Và khoảng nhỏ yên tĩnh giữa chúng — nơi mỗi nước đi đều có ý nghĩa.

Hãy đi một nước.